Wydawnictwo

Wincenty Kilarski – Zarys anatomii i histologii ryb doskonałokostnych – Wyd. IRS, s. 272

 

Przedmowa

O ile autorowi wiadomo, to na światowym rynku księgarskim jest niewiele książek poświęconych wyłącznie histologii ryb. Osobiście znam jedynie dwa wydania zbiorowego dziełka autorów japońskich pt. An Atlas of Fish Histology, pod redakcją F. Takashimy i T. Hibiya (Gustav Fischer Verlag, Tokyo, Stuttgart, New York, 1982, 1995).

Nieco lepiej przedstawia się stan literatury poświęconej anatomii ryb. Opracowanie Wilhelma Hardera z roku 1947 Anatomie der Fische doczekało się w roku 1976 tłumaczenia na język angielski i zostało wydane pod tytułem Anatomy of Fishes (E. Schweizerbart, Stuttgart). Niepodobna pominąć milczeniem wielotomowego dzieła uczonych francuskich – TraitJ de Zoologie pod redakcją P. GrassJ (Mason, Paris 1956), w którym trzy tomy (Agnathes et poissons) przeznaczono na omówienie systematyki i morfologii ryb. Rybom spodoustym i kręgoustym poświęcone jest monumentalne dzieło E. Suworowa – Podstawy ichtiologii (PWN 1954), którego tytuł zapowiada wyczerpujące, jak na owe lata, informacje z dziedziny biologii i morfologii ryb jako szeroko rozumianej grupy strunowców. Spośród polskich autorów należy wymienić książkę Marii Brylińskiej (PWN 1986) pt. Ryby słodkowodne Polski oraz jej drugie wydanie w roku 2000. Autorka przedstawia w jednym z rozdziałów krótki zarys wybranych zagadnień z anatomii ryb, aby dalej opisywane struktury anatomiczne wykorzystać do opisów taksonomicznych, których ta książka głównie dotyczy. Polskiego opracowania omawiającego łącznie anatomię oraz histologię narządów ryb nie znalazłem. Trzytomowa praca Przedstrunowce i strunowce pod redakcją Z. Grodzińskiego, wydana przez PWN w roku 1979, omawia w jednej części zagadnienia związane z anatomią, embriologią i systematyką ryb, ale prawie zupełnie pomija wiadomości z histologii i cytologii narządów. Prawie ćwierć wieku upłynęło od trzeciego wydania książki pod redakcją Zygmunta Grodzińskiego pt. Anatomia i embriologia ryb (PWRiL 1981). Książka spotkała się z życzliwym przyjęciem czytelników, głównie studentów biologii i rolnictwa oraz ludzi zainteresowanych biologią ryb niezajmujących się zawodowo rybactwem. Szybki postęp w naukach spowodował, że książka Grodzińskiego powinna zostać całkowicie przeredagowana, zmieniona i wydana powtórnie. Niestety z sześciu autorów, którzy byli jej twórcami żyje jeszcze tylko dwóch. Zebranie obecnie tak dużego grona specjalistów, którzy chcieliby dokonać tego zadania, okazało się trudne.

Od zarania badań nad rybami morfologia była kluczem do poznania ich biologii. Mimo że obecna epoka koncentruje się głównie na opisywaniu zjawisk życiowych u ich podstaw molekularnych i do badań tych procesów zostały zaprzęgnięte potężne molekularne techniki badawcze, to znajomość struktury narządów i tkanek na poziomie komórkowym zawsze pozostanie podstawą do zrozumienia molekularnych mechanizmów życia.

Przystępując do przygotowania Zarysu anatomii i histologii ryb doskonałkostnych autor musiał założyć cały szereg ograniczeń. Po pierwsze książka zawiera opisy narządów głównie ryb doskonałokostnych, żyjących w wodach słodkich z obszarów środkowoeuropejskich. W niewielkim stopniu czytelnik znajdzie odniesienia do ryb morskich, a jedynie w szczególnie ważnych i biologicznie uzasadnionych przypadkach autor odwołuje się do ryb tzw. egzotycznych, pochodzących z różnych akwenów świata. Opisy histologiczne i cytologiczne narządów zostały opracowane na przykładzie głównie ryb rodzimych lub kosmopolitycznych, które są powszechnie znane przeciętnemu czytelnikowi albo ryb gospodarczo użytecznych. Opracowanie jest dziełem jednego autora, co w dużym stopniu ogranicza prezentowaną wiedzę. Jednak autor ma nadzieję, że podręcznik Zarys anatomii i histologii ryb doskonałokostnych zapełni, przynajmniej w minimalnym stopniu, lukę, jaka istnieje w polskim piśmiennictwie rybackim, a krytyka, która może się pojawi, pozwoli autorowi ocenić swoją wiedzę.

 

Spis treści

Przedmowa 7

1. Ogólna charakterystyka ryb

1. 1. Krótki zarys systematyki ryb

1. 2. Siedlisko ryb

1. 3. Rozmiary i kształt ciała

1. 4. Sposoby poruszania się

1. 5. Rozród

1. 6. Pokarm

2. Budowa zewnętrzna i stosunki przestrzenne pomiędzy głównymi narządami
w jamie ciała

2. 1. Budowa zewnętrzna

2. 2. Topografia narządów wewnętrznych

3. Podstawowe elementy narządów i tkanek – komórki

3. 1. Komórka i jej podstawowe funkcje

3. 2. Podstawowe składniki komórki – organelle

Błona komórkowa

Jądro komórkowe

Jąderko

Mitochondria

Aparat Golgiego

Siateczka śródplazmatyczna

Endosomy i lizosomy

Peroksysomy

Szkielet komórkowy

4. Podstawowe rodzaje tkanek

4. 1. Nabłonki, ich pochodzenie i rola

Typy nabłonków

Polaryzacja komórek nabłonkowych

Połączenia międzykomórkowe

4. 2. Tkanka łączna

Substancja międzykomórkowa

Komórki tkanki łącznej

Typy tkanek łącznych

Tkanka łączna włóknista luźna

Tkanka łączna włóknista zwarta o utkaniu nieregularnym 31

Tkanka łączna włóknista o utkaniu regularnym 31

Tkanka tłuszczowa

Tkanki oporowe

Struna grzbietowa

Tkanka chrzęstna

Tkanka kostna

Krew

Erytrocyty

Leukocyty

Granulocyty obojętnochłonne (neutrofile lub heterofile)

Granulocyty kwasochłonne (eozynofile)

Granulocyty zasadochłonne

Limfocyty

Monocyty

Trombocyty

4. 3. Tkanki mięśniowe

Mięśnie gładkie (wisceralne albo trzewiowe)

Mięśnie szkieletowe – dowolne

Proces skurczu mięśnia

Inicjacja procesu skurczu mięśnia

Mięsień sercowy

4. 4. Tkanka nerwowa

Neurony i komórki glejowe

5. Szkielet

5. 1. Szkielet osiowy

Kręgi, żebra i ości

Ości

5. 2. Czaszka

5. 3. Szkielet płetw

Szkielet płetw nieparzystych

Szkielet płetw parzystych

6. Układ mięśniowy

Mięśnie głowy i płetw

7. Układ nerwowy

7. 1. Mózg i rdzeń kręgowy

7. 2. Nerwy obwodowe

7. 3. Nerwy czaszkowe

7. 4. Układ autonomiczny (współczulny)

7. 5. Narządy zmysłów

Narządy linii nabocznej

Elektroreceptory

Narządy smakowo-dotykowe

Narządy węchu

Narządy równoważno-słuchowe

Pomocniczy narząd wzmacniający bodźce akustyczne

Na czym polega działanie aparatu Webera?

Narządy wzroku

Szczegółowa budowa komórek siatkówki oka

8. Skóra

8.1. Naskórek i jego pochodne

8.2. Wytwory naskórka

8.3. Skóra i jej wytwory

Łuski i tarczki kostne

Komórki barwnikowe, chromatofory

Pochodzenie barw ryb i mechanizm zmiany barw

9. Układ trawienny i pęcherz pławny

9.1. Budowa ogólna

Budowa histologiczna przewodu pokarmowego

Jama gębowa i język

Jama gardzielowa

Przełyk

Żołądek

Jelito

9.2. Pęcherz pławny

Pęcherz pławny otwarty

Pęcherz pławny zamknięty

9.3. Gruczoły zaścienne

Wątroba

Trzustka pęcherzykowa

10. Narządy oddechowe

10.1. Skrzela

10.2. Narządy oddechowe wspomagające

10.3. Jelito tylne – pomocniczy narząd oddechowy

10.4. Labirynt

11. Układ krążenia

11.1. Serce

11.2. Główne naczynia krwionośne

Układ tętniczy

Układ żylny

Naczynia włosowate

11.3. Narządy krwiotwórcze

11.4. Układ limfatyczny (chłonny)

12. Układ moczowy

Nerki

Budowa nefronu

Nerki ostateczne

Moczowód i pęcherz moczowy

13. Układ rozrodczy

13.1. Jądra

Typy jąder i struktura

Spermatogeneza

Przedział śródmiąższowy jądra

Przestrzeń interstycjalna

13.2. Jajniki

Etapy wzostu pęcherzyków jajnikowych

Stadia dojrzewania jaj

13.3. Produkty gonad

Plemniki

Jaja (ikra)

14. Gruczoły dokrewne

14. 1. Przysadka mózgowa

14. 2. Przysadka rdzeniowa – urofiza

14.3. Szyszynka

14.4. Tarczyca

14.5. Ciałka pozaskrzelowe

14.6. Ciałka Staniusa

14.7. Grasica

14.8. Nadnercza

14.9. Trzustka wysepkowa

15. Literatura